Księga Sofoniasza w kanonie hebrajskim stanowiła dziewiątą
część Księgi Dwunastu Proroków Mniejszych, znajduje się wśród ksiąg prorockich
Starego Testamentu.
Autorem księgi jest Sofoniasz, z hebrajskiego: Cefan-jah
oznacza "oby Jahwe odsłonił".
Był on synem Kusziego (ew. Kuszyty), a jego przodkami byli
Gedaliasz, Amariasz i Ezechiasz. Kuszyci oznaczali mieszkańców terytorium
Etopii, a więc tak długa lista przodków mogła sugerować, że autor nie był sam
Hebrajczykiem czystej krwi, miał jednak hebrajskie pochodzenie. Ezechiasz może
oznaczać króla Ezechiasza, o czym może świadczyć też dobra orientacja proroka w
życiu dworu królewskiego i odwaga w jego krytyce. Sofoniasz mógł należeć do
grupy proroków i lewitów uczestniczącej w reformie Jozjasza, innym był m.in.
Jeremiasz. Był prawdopodobnie mieszkańcem Jerozolimy, o czym świadczyła dobra
znajomość miasta i jego mieszkańców - widoczna przede wszystkim w pierwszym
rozdziale księgi.
Nagłówek księgi określa jednoznacznie czas powstania
proroctwa na za czasów Jozjasza, syna Amona, króla judzkiego. Rozdziały 1 i 2
powstały prawdopodobnie po 640 r p.n.e., natomiast fragment 3,1-17 w latach
612-609. Epilog księgi: 3,18-20 mógł być dodatkiem z okresu wygnania
babilońskiego. Wyrocznie z rozdziału 2 przeciwko Asyrii poprzedzały na pewno
upadek Niniwy w roku 612 p.n.e., a wyrocznie przeciwko Filistynom mogły powstać
około 628 p.n.e i być związane z podbojami króla Jozjasza.
Kanoniczność księgi Sofoniasza nigdy nie podlegała
wątpliwości. Księga przekazuje autentyczne proroctwo Sofoniasza, jedynie
niektóre fragmenty, m.in. 2,7.10.11 oraz 3,10 uznawane były (m.in. A. van
Hoonacker) za dodatki redakcyjne, być może z okresu powygnaniowego. Tekst
księgi został przekazany w dobrym stanie.
Na treść księgi Sofoniasza składają się krótkie mowy,
wygłaszane przy różnych okazjach, choć można je także potraktować jako jedną
dużą mowę, o zmieniającym się temacie. W pierwszej części Sofoniasz opisuje
"dzień gniewu" nad mieszkańcami państwa judzkiego, którzy popełniają
szereg grzechów. Kilkukrotnie prorok wymienia bałwochwalstwo, czyli oddawanie
czci Baalowi, asyryjskim "wojskom niebieskim" oraz Milkomowi,
amonickiemu bóstwu utożsamianemu niekiedy z Molochem. Następnie prorok piętnuje
obce zwyczaje, nawet w dziedzinie ubioru. Najważniejsza jest jednak obojętność
mieszkańców Judy wobec działania Boga, którą autor określa jako
"zastyganie na swych drożdżach"; przenośnia dotyczy procesu
wytwarzania wina, gdy zbyt długie jego przetrzymywanie powodowało zgęstnienie napoju.
Zapowiadana przez proroka zagłada miała się zacząć od części Jerozolimy i
następnie rozlać na cały świat. W drugim rozdziale Sofoniasz nawołuje do pokory
i pokuty, gdyż jedynie zdanie się na łaskę Boga może ocalić Judę. Następują
proroctwa przeciwko narodom pogańskim. W trzeciej części powracają wyrocznie
przeciwko Jerozolimie. Sofoniasz wymienia uchybienia moralne każdej klasy
społecznej - rządzących, sędziów, proroków i kapłanów. Część tę kończy, być
może ironiczne, wezwanie do oczekiwania na zniszczenie. Ostatnia część księgi
nagle odwraca jej nastrój i zapowiada powszechne nawrócenie. Obejmie ono narody
pogańskie, a także triumf pokornej reszty Izraela. Księga kończy się pieśniami
o odnowionej Jerozolimie.
Księga Sofoniasza wprowadziła teologię ubóstwa, która
została później rozwinięta m.in. w księdze Jeremiasza, Psalmach oraz Pieśni o
Słudze Pańskim z księgi Izajasza. W dniu gniewu Pańskiego ocalona miała być
tylko mała reszta, którą charakteryzuje wypełnianie prawa Bożego, szukanie
sprawiedliwości i ubóstwo, przy czym Sofoniaszowi chodzi o szczególne,
wewnętrzne nastawienie i oderwanie od ziemskich wartości. Sofoniasz rozwinął
pojęcie Reszty Izraela spotykane u wcześniejszych proroków - mówiąc o
"szukających Boga", wspomniał też o "szukających ubóstwa",
określił ich też wreszcie jako anawim - ubogimi ziemi. Dzięki Księdze
Sofoniasza, ubóstwo przestało być określeniem jedynie społecznym, a stało się
pojęciem z kategorii religijnej. W Księdze Sofoniasza pojawia się zapowiedź
uniwersalnego zbawienia, obejmującego również narody pogańskie. Brak w niej
jednak zapowiedzi stricte mesjańskich, choć niektórzy (G. Rinaldi) sam finał
księgi określali jako mesjański.
W Starym Testamencie, Księga Sofoniasza była cytowana przez
Joela. W Nowym Testamencie nie ma bezpośrednich cytowań z księgi Sofoniasza. W
myśli chrześcijańskiej Księga Sofoniasza pojawiła się dopiero na początku III
wieku, gdy w swoim Komentarzu do Listu do Rzymian cytował ją Orygenes. Według
Tadeusza Brzegowego, w Kościele Katolickim, który po Soborze Watykańskim II
opowiedział się po stronie ubogich, Księga Sofoniasza może stanowić fundamenty
teologii ubóstwa.
To jeszcze cytat:
„Nie bój się, Syjonie! Niech nie słabną twe ręce! Pan, twój
Bóg jest pośród ciebie, Mocarz - On zbawi, uniesie się weselem nad tobą, odnowi
swą miłość, wzniesie okrzyk radości, (jak w dniu uroczystego święta). Zabiorę
od ciebie niedolę, abyś już nie nosiła brzemienia zniewagi. Oto Ja sprawię
(zagładę) wszystkim, którzy cię uciskali w owym czasie, a zachowam chromych i
wygnanych zgromadzę; i zgotuję z nich chwałę i sławę na całej ziemi, gdzie
doznawali zawstydzenia. W owym czasie was przywiodę, w czasie, gdy was
zgromadzę; albowiem dam wam imię i chwałę u wszystkich narodów ziemi, gdy
odmienię wasz los na waszych oczach - mówi Pan.”
